ئىلمىي ماقالىلار

يېڭىلانغان تارىخ: 17.12.2017 03:50:00 يوللانغان تارىخ: 10.12.2017 05:39:58 0 3024

دىن بىلەن دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىرى ۋە (sekularism)

ھەر خىل دىنلار ئارىسىدا كۈندىن- كۈنگە كۈچىيىۋاتقان سەلبى رىقابەت، بىر بىرىنى دەلىل ئىسپاتسىز قارىلاش، ھەر خىل دىندارلارنىڭ مەلۇم

‏دىن بىلەن دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىرى ۋە (sekularism)
ئابدۇللا كۆكيار
ئەلمىساقتىن تارتىپ دەۋرىمىزگە قەدەر ياشاپ ئۆتكەن ئومۇمى ئىنسانىيەت تارىخىغا ئىلمى نۇقتىدىن نەزەر سالغىنىمىزدا، ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ ھەر قايسى دەۋىرلىرىدە ياشىغان ھەر قانداق بىر قەۋىم، مەيلى چوۋالچاق قەبىيلە شەكلىدە ياشىسۇن، مەيلى ئوخشاش بىر تېرىتوريىدە ياشىغان بىرنەچچە قەبىيلە ۋە ئايماق ئىتتىپاقلىشىپ بىر مىللەت توپلىقىنى شەكىللەندۈرۈپ مۇنتىزىم دۆلەت قۇرۇپ ياشىسۇن، مەيلى ئىلىم پەن ۋە ھەرخىل سانائەت راۋاج تاپمىغان ئىپتىدائى تاش قۇرال دەۋرىدە ياشىسۇن، توغرا خاتا بولىشىدىن قەتئى نەزەر بىرەر دىنغا چوڭقۇر ئېتىقاد قىلماي ۋە ياكى ئەڭ ئەقەللىسى تەبىئەتتىكى بىرە شەيئىنى يۈزەكى بولسىمۇ ئۇلۇغلىماي ياشاپ باققان ئەمەس.
يەر شارىدا بۇنىڭدىن بىر نەچچە مىڭ يىل مۇقەددەم ياشاپ ئۆتكەن ئىنسانىيەت تارىخىنى ۋە ئۇلارنىڭ ياشاش ئۇسۇللىرىنى تەتقىق قىلىش يۈزىسىدىن قۇم دۆۋىسى ئاستىدا قالغان قەدىمى شەھەر خارابىلىقلار ئىنچىكە قېزىپ تەكشۈرۈلگەندە، كۆپۈنچە ھالدا بىرەر دىننىڭ قائىدە يۇسۇنلىرى بۇيىچە دەپنە قىلىنغان جەسەت (مۇميا) لار پارچىلىرى، بىرەر دىنغا ئائىت بۇت-ھەيكەللەرنىڭ ساپ ساق گەۋدىلىرى، ئەينى دەۋىردە ئىشلتىلگەن مەدەن پۇللار، قوراللار ۋە باشقا تۇرمۇش بويۇملىرى ئارخىلوگلارنىڭ كەتمەن كۈجەكلىرىگە تەڭ ئىلىنىپ چىقىدۇ. مەدەنىي يادىكارلىقلار قاتارىدا قوغدىلىۋاتقان ساپ-ساق قەدىمى شەھەرلەرنى ساياھەت قىلىش ئۈچۈن كەزگىنىمىزدىمۇ، ئەشۇ شەھەرلەردە قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان بىنالار ئارىسىدا ھەشەمەتلىك ئىبادەتخانىلارنىڭ مۇنارلىرى ئەڭ ئەۋۋەل كۆزىمىزگە چېلىقىدۇ.
كۆز ئالدىمىزدىكى ئۈشبۇ تارىخى رىئاللىقلار ئەزەلدىن دىن بىلەن دۆلەت مۇناسىۋىتى ئىزچىل ھالدا بىر-بىرىگە چەمبەرچاس باغلىنىپ داۋاملاشقانلىقىدىن ئىبارەت رىئاللىقنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
شۇنداق…ئوزاق تارىخنىڭ ھەر قايسى دەۋرلىرىدە ھەرخىل شەرت- شارائىت ئاستىدا ئۆزىگە خاس مەدەنىيەت يارىتىپ دۇنيانى پەيدىن پەي گۈللەندۈرۈپ ياشاپ ئالەمدىن ئۆتكەن ئىنسانىيەت ئائىلىسى بىزگە ئوخشاش، تېكنولوجىيە دەۋرىنى كۆرۈشكە مۇيەسسەر بولۇپ، ئەقىللىق تېلېفۇن ۋە ئىقتىدارلىق كومپىيوتىرلارنى ئىشلىتىشكە سازاۋەر بولالمىغان بولسىمۇ، بىرەر دىنغا ئېتىقاد قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ روھى دۇنياسىنى نۇرلاندۇرۇش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم قالغان ئەمەس. قىسقارتىپ ئېيتقاندا ئىنسانلار مەلۇم بىر دىنغا چىن دىلىدىن چوڭقۇر ئىشىنىپ ئېتىقاد قىلىپ، ياكى ئەڭ ئەقەللىسى تەبىئەت دۇنياسىدىكى مەلۇم بىر شەيئىنى دوگما ھالدا ئۇلۇغلاپ، ئۇنىڭدىن بەركەت تىلەپ ئادەتلەنگەن.
دۇنيا تارىخىنىڭ ھەرقانداق بىر دەۋىردە قۇرۇلغان ھەر قانداق بىر نۇرمال دۆلەت، ئەشۇ دەۋىردىكى ئىنسانلارنىڭ ھاياتى بىخەتەرلىكىنى، مال مۈلۈك ۋە ئىگىلىك ھوقۇقلىرىنى قوغداپ، ئۆز ئىچىدە سادىر بولغان جىنايەت ۋە ھەق داۋا ئىشلىرىنى ئادىل بىتەرەپ قىلىش مەقسىتىدە، خەلق ئارىسىدىن تاللانغان مۇنەۋۋەر ئۈلگىلىك شەخىسلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن، دۆلەتنى كىملەر قۇرسا شۇلارنىڭ دىننى ئىتىقات ۋە ئەخلاقى قىممەت قاراش ئۆلچەملىرى، ئەشۇ قۇرۇلغان دۆلەتنىڭ قانۇن تۈزۈملىرىنى چىقىرىشتىن باشلاپ تاكى ئۇنى ئىجرا قىلىپ يۈرگىزىشكە قەدەر جەريانلارغا مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىپ كەلگەن. تېخىمۇ ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا، دۆلەتنىڭ بېشىغا كىم كېلىپ ئۇنى ئىدارە قىلسا، شۇلار ئۆز ئېتىقادلىرىنىڭ قانۇنغا ئائىت ۋە ئەخلاققا ئائىت ئۆلچەملىرىنى دۆلەت باشقۇرۇش ئۇسۇلى ۋە دۆلەت سىستېمىسىدا خېلى قويۇق شەكىلدە ئەكس ئەتتۈرۈپ داۋاملىشىپ كەلگەن. ئۇشبۇ ئەنئەنىۋى ئادەت، دىن بىلەن دۆلەتنىڭ ئۆز ئارا مۇناسىۋىتىنى پۈتۈنلەي ئايرىپ مۇئامىلە قىلىش، شۇنداقلا بارچە دىنلارغا ئوخشاش دەرىجىدە ھۆرمەت قىلىپ، پۇقرالارنىڭ ئاساسى ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكىگە توسالغۇ بولىدىغان ئامىللارنى يوق قىلىش، شۇنداقلار ھەر خىل دىنلار ئۆتتۇرىسىدىكى نىزا ۋە توقۇنۇشلار كەلتۈرۈپ چىقارغان سوغۇق ئۇرۇشلارنى يوق قىلىشنى ئاساسى نىشان قىلغان (Sekularism) ئاتالمىش ئەلمانىزىم سېستىمىسىنى دۆلەت قۇرۇلمىسىدا كەڭ قانات يايدۇرۇشنى خېلى ئۇزاقتىن بىرى تەكىتلەپ كېلىۋاتقان غەرىپ جەمئىيتىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىدە ھېلى ھەم سۇس دەرىجىدە بولسىمۇ داۋاملىشىۋاتىدۇ.
مەسىلەن ئالايلۇق: ئاسىيا ۋە ئافرىقا تەۋەسىدىكى مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەردىكى ئاتالمىش رادىكال ئەلمانىزىمچىلارنىڭ كۆز قارىشىدا دۆلەت ئەربابلىرى دىنغا ئىتىقاد قىلمايدىغان بولغاندىلا ئاندىن ئەلمانىزىمنى دۆلەت سىستىمىلىرىدا ۋايىغا يەتكۈزۈپ تەرەپسىز ئجرا قىلالايدۇ، بولمىسا دۆلەت تەرەققى تاپمايدۇ دېگەندەك كوممۇنىستلارغا يېقىن بىرخىل قاتمال ئىدىيىدە چىڭ تۇرسىمۇ، خىرىستئىانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان، شۇنداقلا ئەلمانىزىم ئىدىيسىنىڭ بۈشىكى ھىساپلىنىدىغان غەرىپ جەمئىيتىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىدە ھەر قانداق بىر دۆلەت ئەربابى ساينىلىپ ۋەزىپىگە ئولتۇرۇشتىن ئىلگىرى چىركاۋغا بېرىپ ئىنجىل تۇتۇپ قەسەمياد قىلىپ ئاندىن يىڭى خىزمىتىنى باشلايدۇ. ئۇلارنىڭ كۈپۈنچىلىرىنىڭ تۈپ مەقسىتى، خىتاي كوممۇنىستلىرىدەك دىن ۋە دىندارلارنى چەتكە قېقىش ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان دىنلارغا ئېتىقاد قىلغۇچى ئامما ئۆتتۇرسىدىكى نىزا ئختىلاپلارنى ئىلمى دىئالوگ بىلەن ئامال بار ئازايتىپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى ئورتاق ئىھتىياج ۋە قىممەت قاراش نوقتىلىرىنى ئىزدەپ تېپىپ چىقىش ئارقىلىق ئاممىنى دۆلەتنىڭ ئەتراپىغا تېخىمۇ زىچ ئۇيۇشتۇرۇپ، دۆلەتنىڭ قانۇن دۆلىتى بولۇش ساپاسىنى تېخىمۇ يۈكسەلدۈرۈشكە كاپالەتلىك قىلىپ، ھەر جەھەتتىن تەكشى تەرەققى قىلدۈرۇشتىن ئىبارەت.
ئەلمانىزىم ئىدىيسىنى ئۇنىڭ تار مەنىسىدە قۇبۇل قىلىپ، ئىسلام دىنىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى پارچىلاپ، ئۇنىڭ پەقەت ئىبادەت قىسمىنىلا، ئىسلام دەپ خاتا چۈشۈنۈپ قالغان بەزى دىننى گوروھلار“ دۆلەت بىر قۇرۇلمىدۇر، قۇرۇلمىنىڭ دىنى بولمايدۇ. شۇڭا دۆلەت ناماز ئوقۇمايدۇ، روزا تۇتمايدۇ ۋە ئاخىرەت ھەققىدە بىر ئەندىشە قىلمايدۇ. شۇنىڭدەك باشقا قۇرۇلما ۋە ئورگانلارنىڭمۇ دىنى بولمايدۇ. ئەمما ئىنسانغا كەلسەك ئۇنىڭ دىنى بولىدۇ.“دەپ مەسىلىنى بىر تەرەپتىنلا دوگما ھالەتتە تەھلىل قىلىشىدۇ. ۋەھالانكى ھەر قانداق بىر نۇرمال دۆلەتنىڭ ئادەتتە بىر نەچچە ماددىدىن تەركىپ تاپقان ئاساسى قانۇنى، جىنايى ئىشلار قانۇنى، ھەق ھوقۇق ۋە ئەركىنلىك دائىرىسىنى بەلگىلەشكە ئالاقىدار قانۇنى دېگەندەك بىر يۈرۈش قانۇنلىرىنىڭ بولىدىغانلىقى، ھەرقانداق بىر نۇمال دۆلەت پۇخرالارنىڭ ھەق ھوقۇقلىرىنى قوغداشتا ئەشۇ قانۇنلارنى ئۆلچەم قىلىپ، يۇرتتا داۋا سوراپ ھاكىمىيەت يۈرگىزىدىغانلىقىدەك رىئاللىقنى نەزەردىن ساقىت قىلىشىدۇ. ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا دۆلەتتىن ئىبارەت بىر قۇرۇلما گەرچە ناماز ئوقۇشقا ياكى يەنە بىر دۆلەت بىلەن توي قىلىپ ئەۋلاد كۈپەيتىشكە مۇكەللەپ بولمىسىمۇ، ئۆز تەۋەلىكىدىكى ھەرخىل جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ دىندار ۋە دىنسىز ھەممىسىنىڭ ھەق ھوقوق ئەركىنلىك دائىرىسى، جىنايى ئىشلار، نىكاھ، مىراس قاتارلىق ئىشلىرىغا ئەدلىيە ۋە قانۇن چىقىرىش تارماقلىرى ئارقىلىق بىۋاستا ياكى ۋاسىتىلىك نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشقا مەسئۇل ئىكەنلىكى، دۆلەت قۇرۇلمىسى نىڭ كومۇنىزىمچە، ئالمانىزىمچە ۋە باشقا بارلىق ھەرقانداق بىر دىنچە بولىشى ئۇنىڭ قانۇنلىرىنىڭ نىمىنى ئاساسى ئۆلچەم قىلىشىغا باغلىق بولىدىغانلىقىغا، شۇنداقلا دۆلەت قۇرۇلمىسىغا ھەر دائىم ئادەم بالىلىرىنىڭ ۋاكالەتچى بولىدىغانلىقىغا دىققەت قىلىپ ئايرىپ كەتمەيدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ تۇنىشىدا دىن پەقەتلا (ناماز، روزا، زاكات، سەدىقە ۋە ئىستىنجا، غۇسلى-غەپسەل) لەر توپلىمىدىن ئىبارەت.
بۇخىل كىشىلەر ”دىن“ دېگەن سۆزنىڭ ئەسلى ماھىيتى ”قانۇن ۋە تۈزۈم“ دېگەن ئۇقۇمنى بىرىدىغانلىقىنى بەلكى تىگى تەھتىدىن چۈشەنمەيدۇ.

ئەلمانىزىم (Sekularism) ئىدىيسىنىڭ ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلەردە پەرىقلىق شەرھىلىنىپ پەرىقلىق ئىجرا قىلىنىشىدىن ئىبارەت رىئاللىق، بىر تەرەپتىن دىن بىلەن دۆلەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى مەيلى ئۇ قانداق دىن بولىشىدىن قەتئى نەزەر پۈتۈنلەي ئايرىۋىتىشنى شەرت قىلىش خاھىشى، ئەسلى ماھىيتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا بىر گوروھ دىنغا ئۆچ كۈچلەرنىڭ ئەلمانىزىمنى سۈيئىستىمال قىلىپ دىندارلارنىڭ ئاساسى ھەق ھوقۇقلىرىنى ئىكىسپىلاتسىيە ئاستىغا ئېلىشنى مەقسەت قىلىشنى ئاشكارىلىسا، يەنە بىر تەرەپتىن دىننى دۆلەتتىن پۈتۈنلەي ئايرىۋەتمەيمۇ، دۆلەتنى ئۆز پۇقرالىرى ئالدىدا مۇسۇلمان، خىرىستىئان، يەھۇدىي، باي، نامرات ۋە ئىرق پەرقى قىلماستىن ھەممىسىگە ئوخشاش مۇساپىدە تورالايدىغان تەرەققىياتپەرۋەر سەۋىيىگە يەتكۈزۈشنىڭ مۇمكىنچىلىكىنى گەۋدىلىك يورتۇپ بېرىدۇ.
بەزى دىنلار تارىخىغا ئائىت ئىشەنچىلىك مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا دۇنيا تارىخدا تاكى ئاخىرقى پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسالام دەۋرىگە قەدەرتەخمىنەن 24000-دىن 29000 غا يېقىن پەيغەمبەر ياشاپ ئۆتكەن، ئۇلارنىڭ مىللەت تەۋەلىكىمۇ ھەرخىل بولغان، بۇ ھەقتە قۇرئاننىڭ پاتىر سۈرىسىنىڭ 23-ئايەتلىرىدە مۇنداق ئىشارەتلەر بار. (قانداقلا بىر مىللەت بولمىسۇن، ئۇنىڭغا پەيغەمبەر كەلگەن). شۇنىڭ بىلەن بىرگە مەلۇم بىر پەيغەمبەرنىڭ ۋاپاتىدىن كىيىن يەنە بىر پەيغەمبەر دۇنياغا كەلگىچە بولغان ئارلىقتا كىشىلەر نىسپى جەھەتتىن دىندىن ئۇزاقلاشقان ئەھۋاللارمۇ بولغان. تارىخنىڭ ئوخشىمىغان دەۋرلىرىدە بىر بىرىدىن قانۇن تۈزۈم جەھەتتە پەرىقلىق پەرقلىق بولغان ھەرخىل دىنلار، ئەينى دەۋرنىڭ ھاكىمىيەت قاتلاملىرىدىن تارتىپ، قانۇن تۈزۈملىرىگە قەدەر مەلۇم دەرىجىدە ئۆز تەسىرىنى سىڭدۈرۈپ، ھەتتا ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈپ ھەر ياندا ھۆكۇم سۈرگەن. شۇ سەۋەبلىك ئادەملەرنىڭ دىن ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىمۇ ھەرخىل بولۇپ كەلگەن.
ھېلى ھەم كىشىلەرنىڭ دىن توغرىسىدىكى قاراشلىرى ھەرخىل. دۇنيادا ياشاۋاتقان ئالتە مىليارتقا يېقىن ئادەملەر ئېتىقاد قىلىۋاتقان دىنلارمۇ ھەرخىل. بەزى ئىنسان توپلۇقلىرىنىڭ دىن توغرىسىدىكى چۈشەنچىلىرى ۋە باھاسى ئىنتايىن قالاق ۋە قاتمال.
مەسىلەن: خىتايدا ھاكىمىيەت بېشىغا چىققان خىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكچى ئالۋاستىلار بارلىق دىنلارنى ئىشەك ھەيدەيدىغان بىرلا تاياقتا ھەيدەپ، (دىن ئادەمنى زەھەرلەيدىغان بىر خىل ئەپيۇن) دەپ ئىزاھلايدۇ. بۇلارنى بىر چەتكە قويۇپ تۇرۇپ، دىننى ئومۇمى دىنغا ئىتىقاد قىلغۇچى (دىندار) كىشىلەرنىڭ كۆزى بىلەن بىر كۆرۈپ تەتقىق قىلىپ، ئۇمۇمى جەھەتتىن دىن دېگەن نېمە؟ بۇ ھەقتە بىر ئاز توختىلايلى:

دىن دىندارلارنىڭ ئورتاق تونۇشى بىلەن ئېلىپ ئېيتقاندا «تەبىئەت دۇنياسى ۋە ھاياتلىقنىڭ تۈپ مەقسىتىنى توغرا يورۇتىدىغان ئىتىقاد، مەپكۇرە، ھەق داۋا ئىشلىرىنى ئادىل بىتەرەپ قىلىدىغان قانۇن، تۈزۈملەر توپلۇمىغا قوللىنىلىدىغان بىرخىل ئېتىقادى ئۇقۇم» لاردىن ئىبارەت. يەنە بەزىلەرنىڭ چۈشەنچىسى بىلەن ئېلىپ ئېيتقاندا، دىن ئەسلىدە ئىنساننىڭ تەبىئەت دۇنياسى بىلەن بولغان بارلىق ئالاقىسى شۇنداقلا تەبىئەتتىن ھالقىغان سىرتقى كۈچ بىلەن بولغان ئالاقىسىغا توغرا ئېنىقلىما بېرىپ چۈشەندۈرىدىغان، شۇنداقلا ئىنساننىڭ پانى ۋە باقى ئالەمدىكى بەخىت سائادىتىگە بىۋاستا مۇناسىۋەتلىك بولغان يول خەرىتە ۋە بىر پۈتۈن كۆرسەتمەلەرنىڭ ئۇمۇمىي مەجمۇئەسىدىن ئىبارەت.
ئادەتتە، تەبىئەت دۇنياسىدىكى بارلىق ماددىي شەيئىلەرنىڭ مەنىۋى مەپكۇرەلەرنىڭ ھەتتا يېمەك-ئىچمەك تۇرمۇش بۇيۇملىرىنىڭمۇ، ئەسلىسى «تەبىئىلىرى» سۈنئى ياسالغان سۇنئىي «ساختىلىرى» ئۆلىما، ئەبجەشلىرىمۇ بولغىنىدەك، ئەلۋەتتە دۇنيادا مەۋجۇت بولغان ھەرخىل دىنلارنىڭمۇ ئەسلىنى ساقلاپ قالغان «تەبىئىلىرى» شۇنداقلا ئويدۇرما «ساختىلىرى» ھەم بار. ئەگەر سىز ھېچ قانداق بىر دىنغا ئىتىقاد قىلمىسىڭىز، خىتاي كوممۇنىست ئالۋاستىلارغا ئوخشاشلا تەبىئەت دۇنياسى ۋە ھاياتلىقنىڭ تۈپ مەقسىتىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىدىن ھېچ خەۋەرسىز قالغان ماددىزىمچى ماشىنا ئادەم بولۇپ بولۇپ قېلىشىڭىز مۇمكىن. شۇنداقلا سىز ئىتىقاد قىلماقچى بولغان دىننى توغرا تاللىيالمىسىڭىز، تەبىئەت دۇنياسى ۋە ئۇنىڭغا خەلىپە بولۇپ ياشىغۇچى ئىنسانلارنى يوقلۇقتىن بار قىلغۇچى ھەق مەبۇد ”ئاللاھ“ نىڭ نەزىردە مەقبۇل قىلىنغان بىردىن- بىر، دىن بىلەن تۇنۇشۇپ چىقالمىسىڭىز، تەبىئەت دۇنياسى ۋە ھاياتلىقنىڭ تۈپ مەقسىتىدىن توغرا خەۋەردار بولالماسلىقىڭىز مۇمكىن. مۇبادا سىز خىتاي كوممۇنىست ئالۋاستىلىرىنىڭ بارچە دىنلارغا ئۆچىمەنلىك قىلىشى بىلەن خەلقئارادا مودا بولاۋاتقان (سىكۇلەرىزىم) ئېقىمى ماھىيەت جەھەتتە، بىر بىرىدىن ئايرىم ئىكەنلىكىنى ئېنىق چۈشەنمەي، شۇنداقلا دىننى دۆلەتتىن پۈتۈنلەي ئايرىپ دۆلەتنى تولۇق دىنسىزلاشتۇرۇشنىڭ ئەسلا مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ھىس قىلماي تۇروپ سىياسەتكە ئارلىشىپ قالسىڭىز ھەرخىل ئىتىقاد ۋە ئىدىلوگىيەگە ئىگە خەلىقلار بىلەن خەلىق ئارىسىدىن سايلاپ چىقىلغان ھۆكۈمەتنىڭ بىر بىرىگە ماسلىشىشچانلىقىنى ياخشى تەڭشىيەلمەي قىلىشىڭىز مۇمكىن.
ئۇنداقتا سىز ئىنسانلارنىڭ تەبىئەت ۋە ھاياتلىقنى شۇنداقلا ھاياتلىقنىڭ تۈپ مەقسىتىنى توغرا چۈشىنىشىگە ۋە ئۆز ئارا ئىجتىمائىي تەڭپۇڭلۇقنى ئادىل بىتەرەپ قىلىش ئىشلىرىغا غايەت زور ئىيجابى تەسىر كۆرسەتكەن ئىسلام دىينى ھەققىدە مەن بىلەن بىرلىكتە تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ تەھلىل يۈرگۈزۈپ بېقىڭ! ”Epicurus“ قا ئوخشاش قەدىمى يۇنان پەيلاسۇپلىلىرىنىڭ خىيالى پەلسەپىسىدىن تەسىرلىنىپ، ياكى ئۆتكەنكى ئەسىردە يالاڭتۆش كوممۇنىستلار قوزغىغان دۇنياغا تونۇشلۇق ”ئۆكتەبىر ئەكسىن ئىنقىلابى“ نىڭ تەسىرىدىن زەھەرلىنىپ قالغان بەزى تەنتەك تەبىئىى پەن ئالىملىرىمىزنىڭ، دىن ھەققىدىكى بىتەرەپلىمە سەلبى چۈشەنچىلىرىگە ئېتىبار بىرىپ كەتمەڭ! ئۇلار ئىنسانلارنىڭ دىنغا بولغان ئىھتىياجىنى، دىننىڭ خەلق بىلەن دۆلەت مۇناسىۋىتىنى قانداق كۈچلەندۈرىدىغانلىقىنى تېخىچە تۇنۇپ يىتىپ بولالمىغان نەزەرىيەچىلەر.
ئادەتتە ھەر قانداق بىر مەھسۇلاتنى كەشىپ قىلغۇچى ئىنژېنېر، ئۆزى كەشىپ قىلغان مەھسۇلاتنىڭ قانداق قىلغاندا ياخشى ئىشقا يارايدىغانلىقى ھەقتىكى مەلۇماتلارنى باشقىلاردىن ئەڭ ياخشى، ھەم پىششىق بىلگەن بولىدۇ. نورمال ئەھۋاللاردا ھەر قانداق بىر مەھسۇلات بىلەن بىرگە كەشپىياتچىنىڭ كۆرسەتمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ”ئىشلىتىش قوللانمىسى“ بىرگە كېلىدۇ. مەھسۇلات ئىشلىتىش قوللانمىسىغا ئاساسەن ئىشلىتىلگەندە ئەڭ توغرا ئىشلىتىلگەن بولىدۇ. مەھسۇلاتنىڭ تەرەققىيات ئىھتىياجىنى قامداش ئىقتىدارىنى ئارشۇرۇش ئۈچۈن، ئىنژېنېر مەھسۇلاتلارنى كۈندىن كۈنگە تەرەققى قىلدۇرۇپ، ئۇنىڭغا بىرىنچى ئەۋلاد ئىككىنچى ئەۋلاد دەپ نام بىرىپ سېستىم جەھەتتىكى بەزى بىر ئىقتىدارنى ئىھتىياج ۋە تەلەپنىڭ تەقەززاسىغا ماس ھالدا ئۆزگەرتىپ يىڭىلاپ تۇرىدۇ. يىڭى ئەۋلاد مەھسۇلاتلارنىڭ (information) كۆرسەتمىلىرى كونا نۇسخا كۆرسەتمىلەرگە سېلىشتۇرغاندا بىر قەدەر مۇكەممەل ۋە ئېنىقراق بولىدۇ. بۇ بىز كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا كۆپ ئۇچرىتىدىغان ئەھۋاللار. شۇنىڭدەك تەبىئەتتىن تاشقىرى بىر كۈچنىڭ يەنى تەبىئەت دۇنياسىنى يوقلۇقتىن بار قىلىپ ياراتقۇچىنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلغۇچى بارلىق ساماۋى دىنلارنىڭ ئېتىقادچىلىرى، بەرھەق پەيغەمبەرلەر ۋە ئەلچىلەرگە ئاللاھ تەرەپتىن نازىل قىلىنغان بارلىق مۇقەددەس كىتابلارنى ”تەبىئەت دۇنياسىدىن پايدىلىنىش قوللانمىسى“ سۈپىتىدە تونۇپ ئۇلۇغلايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئىنسانلار ئارا مۇئامىلە، ئەخلاق، ھەق- ھوقۇق، مەجبۇرىيەت ۋە مەسئۇلىيەت، توغرا ۋە خاتا، جىنايەت ۋە تۆھپە، گۇناھ ۋە ساۋاب قاتارلىقلارنىڭ ئەڭ توغرا ئۆلچەملىرى ئەسلىنى ساقلىغان مۇقەددەس كىتابلاردا تېخىمۇ ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا ئەڭ يىڭى ئەۋلاد نۇسخىسى بولغان قۇرئاندا ئەڭ توغرا بايان قىلىنغان دەپ قارايدۇ.
كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، ئېتىقادچىلار ”تەبىئەت دۇنياسىدىن ئۈنۈملۈك ۋە توغرا پايدىلىنىش ئۈچۈن ئىنسانلار مۇقەددەس كىتابقا مۇراجەت قىلىپ، شۇنىڭدا كۆرسىتىلگەن كۆرسەتمىلەرگە چوقۇم ئەمەل قىلىشلىرى لازىم“ دەپ قارايدۇ. بۇ خىل قاراش مۇقەددەس كىتابلارغا ئىشەنگۈچىلەرنىڭ ئارىسىدىكى قۇرئان كىرىمگە ئۇنى پارچىلىماي تولۇق ئەمەل قىلغۇچىلاردا بەك كۈچلۈك بولۇپ، ئۇلار بۇ جەھەتلەردە چوڭقۇر نونۇشقا ئىگە.
مەسىلەن: بارلىق مۇقەددەس كىتابلاردا تارىختىن بىرى ھەمجىنىسلىقلارنىڭ ئۆز- ئارا توي قىلىشى، ئورتاق ھالەتتە قەتئىي مەنئى قىلىنغان گۇناھ ھېسابلانغان بولسىمۇ، ھازىرقى كۈندە ئەسلى خۇسۇسىيىتىنىڭ مەلۇم قىسمىنى ئاللا بۇرۇن يوقاتقان مۇقەددەس ئىنجىلدەك كىتابقا ئەمەل قىلغۇچى خرىستىيان مۇرىتلىرىنىڭ مەلۇم تۈردىكى مەزھەپكە تەۋە چىركاۋلىرىدا، ئەرلەر بىلەن ئەرلەرنىڭ نىكاھلىرى بىمالال ئۇقۇلۇۋىرىدۇ. بىلمىدىم ئۇلارنىڭ قولىدىكى كونا ئەۋلاد مۇقەددەس كىتاب «ئىنجىل» دا، بۇ ھەقتە بۇرۇن قانداق بەلگىلىمىلەر بار ئىدى؟ ھازىر نىمىلەر ئۆزگەرتىلىپ نىمىلەر قالدى.
ھەمجىنىسلىقلارنىڭ ئۆز- ئارا نىكاھلىنىش مەسىلىسى بولسا ئالمانىزىمچى ئېقىمدىكىلەرنىڭ ئەركىنلىك شۇئارىنى جار سېلىپ دۆلەتلەرنىڭ قۇرۇلمىلىرىغا ۋاسىتىلىك ئۆز تەسىرىنى ئاستا-ئاستا سىڭدۈرۈشى نەتىجىسىدە قانۇنلۇشۇپ مەيدانغا كەلگەن يىڭى بىر مەدەنىيەت، بۇ ھەقتە ئىچكىرلەپ مۇنازىرە قىلىش، ياكى ئۇنىڭغا قارشى گەپ قىلىپ ھاقارەتلەش دۆلىتىمىزنىڭ قانۇنىغا خىلاپ بولغانلىقى ئۈچۈن مەن بۇ ھەقتە بىر نېمە دېمەيمەن.
ئەمما مۇقەددەس قۇرئاندا ھەمجىنىسلىقلارنىڭ ئۆز- ئارا نىكاھلىنىشى توغرىسىدا كەلگەن چەكلىمىلەر بىرقەدەر كەسكىن ۋە ئۆزگەرمەس بولۇپ، قۇرئانغا توغرا رەۋىشتە ئەمەل قىلغۇچىلار ئارىسىدا ھەمجىنىسلىقلارنىڭ ئۆز- ئارا نىكاھلىنىشى رەسمى شەكىلدە نە ئۆتمۈشتە نە ھازىر قانۇنىلاشتۇرلۇپ باقمىغان. قۇرئاندا بايان قىلنىشىچە تارىختا ئۆتكەن لۇت ئەلەيھىسالام دەۋىردە جەمئىيەتتىكى كۆپ سانلىق ئەرلەر ئارىسىدا ھەمجىنىسلىقلارنىڭ ئۆز- ئارا توي قىلىش خاھىشى كۈچىيىپ، ئادەملەر ياش ئۇغۇل باللىرىنىڭ ئىپپەت نۇمۇسىدىن ئەندىشە قىلىدىغان بىر خىل ھالەت شەكىللەنگەن. شۇ سەۋەبلىك ئاللاھ ئاسماندىن زور مىقداردا تاش ياققۇزۇپ ئۇلارنى ھالاك قىلىۋەتكەن.
مۇقەددەس قۇرئانغا تولۇق ئەمەل قىلغۇچى مۇسۇلمانلار بىلەن دىندار ئەلمانىزىمچىلار ئوتتۇرىسىدا جەمئىيەتنى ھەر جەھەتتىن تەرەققى قىلدۇرۇش توغرىسىدا خېلى كۆپ نۇقتىلاردا پىكىر ئورتاقلىقى مەۋجۇت بولسىمۇ، كۆپۈنچە توقۇنۇشلار مانا مۇشۇنداق سەزگۈر نۇقتىلاردىن باشلىنىدۇ.
باشتا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك دىننى دۆلەتتىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىش خاھىشى، دىمۇكراتىيە ۋە ئەركىنلىك شۇئارى ئاستىدا بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرىشىدىن كىيىن ئىلگىرىكى ھەرقانداق بىر دەۋىردىكىدىنمۇ بەكرەك كۈچىيىپ مەيدانغا چىققان بىر خىل تۈزۈم شەكلى بولسا، بارچە دىنلارنىڭ دۆلەت ئىدارە قىلىش، جەمئىيەتنى رەتكە سېلىپ ئادالەت بەرپا قىلىش ئىقتىدارىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىپ چەتكە قېقىپ يۇقۇتۇشتەك تولۇق سولچىلىق تۈسىنى ئالغان قىزىل پاچاقلىق خاھىشى، ئوكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن رۇسىيەدە مەيداغا چىقىپ ئۆتتۇرا تۈزلەڭلىككە قەدەر كېڭەيگەن بىر خىل تارىخى قىسقا تۈزۈم شەكلىدۇر. مۇشۇ خىل تۈزۈملەرنىڭ ئۆز ئارا مەنپەتىنى چىقىش قىلىپ ئىتتىپاقداشلىق ھاسىل قىلىشى نەتىجىسىدە، دۇنيا تۈزۈمى مۇشۇ بۇيچە داۋام قىلغان تەقدىردە تۈركىيە رەئىسى رەجەپ تەييىپ ئەردۇغان تەشەببۇس قىلىپ ئاگاھلاندۇرغاندەك، دىننى دۆلەتتىن ئايرىش، دېمۇكراتىيە تۈزۈمى بىلەن دۇنيانى ئىدارە قىلىش ئۈچۈن دېمۇكراتىيەگە ئېنىق بىر ئېنىقلىما بىرىپ تەرەققى قىلدۇرۇش كېرەكمۇ؟ نېمە ئۈچۈن ئوتتۇرا شەرىقتىكى ئاز سانلىق دېمۇكراتىيە شەكلى بىلەن ياۋرۇپادىكى كۆپ سانلىق دېمۇكراتىيە شەكلى پەرىقلىق بولىدۇ؟ دۇنيا بىز شەرقى تۈركىستانلىقلارغا كەلگۈسىدە قۇرماقچى بولغان دۆلىتىمىزگە قايسى خىلدىكى دىمۇكراتىيە شەكلىنى تەۋسىيە قىلىدۇ؟ ياۋرۇپا بىرلىكىگە ئەزا دۆلەتلەرنى ياۋرۇپا پارلامىنتىدا قارار ئېلىش ئۈچۈن ئاز سانلىق دېموكراتىيە شەكلىنى ئىجرا قىلىشقا نېمە مەجبۇر قىلدى؟ خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى (ۋىيتو) ھەقىقى دىمۇكراتىيە پىرىنسىپىنىڭ قايسى خىلىغا بوي سۇنىدۇ؟ ياكى ئاتالمىش دېمۇكراتىيە تۈزۈمى، دۇنيانىڭ ئادالەت ئۆلچىمى بىرلەشكەن دۆلەتلەر كېڭىشىگە دائىمى ئەزا بەش دۆلەتنىڭ ئىككى كالپۇكى ئارىسىدا بولۇپ داۋاملىشىۋېرەمدۇ؟ دېگەن سۇئاللار ئالمانىزىم تەشەببۇسچىلىرىنىڭ قۇلاقلىرىنى ئاغرىتىۋاتقان بىر مەسىلە.
ئەسلى مەقسەتكە كەلسەك. بىز دىننى شۇنداقلا دىننىڭ ئاساسى بولغان مۇقەددەس كىتابلارنى دىنغا ئىتىقاد قىلغۇچىلارنىڭ تۇنشى بۇيىچە ”تەبىئەت دۇنياسىدىن پايدىلىنىش قوللانمىسى“ دەپ چۈشەنگىنىمىزدە، تەبىئەت دۇنياسىدىن ھەممە ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش، ۋە ئۆز ئارا مۇناسىۋەت ئۆلچەملىرىنى توغرا رەتكە سېلىش ئۈچۈن شەخىستىن باشلاپ جەمئىيەتكىچە، جەمئىيەتتىن باشلاپ دۆلەتكىچە ھەممىسى بىردەك چوقۇم ئەسلى خۇسۇسىيەتلىرىنى ساقلاپ قالغان دىنغا مۇراجىئەت قىلىشىقا توغرا كېلىدۇ. بۇ ئەلۋەتتە تۇنۇش ۋە چۈشىنىشكە باغلىق بىر مەسىلە بولۇپ، گەرچە بۇ ھازىر مۇمكىن ئەمەستەك كۈرۈنگەن بىلەن ئۇنىڭ مۇمكىن بولغانلىقى تارىختا ئەمىلى ئىسپاتلانغان.
دۇنيادا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىۋاتقان بارلىق دىنلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە تارىخى تەرەققىيات جەريانلىرىنى ئىنچىكىلىك بىلەن كۈزەتكىنىمىزدە، ئېتىقادچىلار ۋە دىن شوناس-تەتقىقاتچىلار بارچە دىنلارنى ئۇنىڭ تەبىئىيلىك ۋە ئەسلى ئاساسىنىڭ بار يوقلىقى قاتارلىق نۇقتىلاردىن تەتقىق قىلىپ، تۆۋەندىكىدەك ئىككى خىل كاتىگورىيەگە بۆلۈپ چۈشەندۈرىدۇ.
1-ساماۋى دىنلار
ساماۋى دىنلار، تەركىبىگە ئەلمىساق- ئادەم تەبىئەت دۇنياسىدا تۈنجى بولۇپ ھايات كەچۈرۈشكە باشلىغان ئۇزاق تارىختىن باشلاپ تاكى مىلادىي 611-يىلى، ھىجرىيەدىن 11 يىل ئىلگىرى، يەنى ھەزرىتى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ “ئەلەيھىسالام“ ئىسىملىك پەيغەمبەر ئەرەب يېرىم ئارىلىدا دۇنياغا كېلىپ قىرىق ياشقا كىرگەندىن كىيىن ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەر بولۇپ تاللانغان بۆلگۈچى تارىخقا قەدەر ئاللاھ تەرەپتىن ئىنسانلارغا كىتاب بىلەن بىللە ياكى كىتابسىز چۈشۈرۈلگەن بارلىق دىنلار، (مەيلى ئۇ سىياسى ۋە ئىجتىمائىي بوران چاپقۇنلارنىڭ تەھدىتى سەۋەبلىك ئەسلى ماھىيىتىنى ۋە شانلىق تارىخى باغلىنىش شەجەرەسىنى ۋە ساپلىق ئالاھىدىلىكىنى يوقاتقان ياكى يۇقاتمىغان بولسۇن) ھەممىسى كىرىدۇ.
2- ۋەزئى دىنلار
ۋەزئى (ئويدۇرما) دىنلار، جەمئىيەتتىكى بەزى ئىنسان توپلىملىرى ئۆزلىرىنىڭ ئۆرپ ئادىتى ۋە ياشاش مۇھىتى ئىجتىمائىي ئالاقە تۈزۈملىرىنى رەتكە سېلىپ باشقۇرۇشنى مەقسەت قىلىپ، ياكى مەلۇم دەۋىردە مەلۇم بىر تەبىقە يەنە بىر تەبىقىنى ئىكىسفلاتسىيە ئاستىغا ئېلىشنى قەستلەپ ئۆزلىرى ئۆز ئالدىغا قۇرۇپ چىققان، كېيىنچە تەرەققى قىلىپ دىن بولۇپ شەكىللىنىپ قالغان، تارىخى قاراڭغۇ، ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىيىسى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ، ئىنسانىيەت ئائىلىسىنىڭ ئورتاق تەلىپىنى يېتەرلىك دەرىجىدە قاندۇرالمايدىغان دوگما شەكىلدىكى دىنلار، ياكى ئىرىقچىلىقنى ئاساس قىلغان ئۇنسۇر دىنلار ۋەزئى يەنى (ئويدۇرما-سۈنئى ياسالما) دىنلار توپىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۈچىنچى بىر خىل تۈردىكى ياسالما دىنلار بولۇپ، ئۇ ئىنسانىيەت تارىخىدا ئۇزاقتىن بىرى مەۋجۇت بولغان ھەرخىل ساماۋى ۋە ۋەزئى دىنلارنىڭ مەلۇم دەۋىردە ئۈستۈنلۈك تالىشىپ، ئۆز ئارا تۇقۇنىشىپ قېلىشى سەۋەبلىك مەيدانغا كەلگەن ئىجتىمائىي ۋە سىياسى كىرزىسلارنى ھەل قېلىشنى، شۇنداقلا ئورتاق بىر خىل مەدەنىيەت بايلىقىغا ئىگە بىر مىللەتنىڭ مىللى بىرلىك پۈتۈنلىگىنى ياكى بىر نەچچە مىللەتتىن تەركىپ تاپقان بىر دۆلەت پۈتۈنلىگىنى قوغداشتەك ئىجتىمائىي ۋە سىياسى مەنپەتنى مەركەز قىلىپ، شۇ دەۋىردىكى ۋەتەنپەرۋەر مۇنەججىم كىشىلەر تەرىپىدىن ياخشى نىيەت بىلەنمۇ قۇرۇلغان. تارىختىكى ھىندى قىتئەسىنى شەكىللەندۈرۈشكە يېقىنلاپ، كېيىنچە ھىندىستان، پاكىستان، بىنگال قاتارلىق دۆلەتلەرگە ئايرىلىپ كەتكەن جۇغراپىيلىك رايونلاردا ”Guru Nanak مىلادىيە 1469-يىلى تۇغۇلۇپ، 1539-يىلغىچە ياشىغان“ مەشھۇرشەخىس تەرىپىدىن ئىجات قىلىنغان ”سىخىزىم“ دىينى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
بىز يۇقىردا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن كۆپۈنچە ”ساماۋى“ دىنلارنىڭ تارىخى شەجەرىسى، تارىخنىڭ بۇران چاپقۇنلىرىدا ئۇزاق مۇددەت ئۈزۈلۈپ قېلىش سەۋەبلىك ئۇنىڭ بەزى تەلىماتلىرى ئەۋلاتتىن ئەۋلادقا توغرا يۆتكۈلەلمەي ئېتىقادچىلىرىنىڭ زېھنىدىن كۆتۈرۈلۈپ كەتكەنلىكىنى، ھەتتا بۇ دىنلارنىڭ مۇقەددەس كىتابلىرىمۇ زايە بولۇپ كېتىپ، بىر نەچچە يۈز يىلدىن كىيىن، تارىخى رىۋايەتلەرگە ئاساسلىنىپ غۇۋا بىر خىل مۇھىتتا رەتلەنگەنلىكىدەك نۇقتىلارغا نەزەر سالغىنىمىزدا، شۇ دىنلار ئارىسىدىن ئەڭ يۇرۇق تارىخقا ئىگە “ئىسلام“ دىنىنى ئۈچۈرتىمىز.
بەزى دىن تەتقىقاتچىلىرىنىڭ بايان قىلىشىچە ئىسلام دىننىڭ تارىخى ئۇ قەدەر يۇرۇق بولىشىدىكى ئاساسلىق ئامىل ئۇنىڭ مۇقەددەس كىتابىنىڭ تارىخى شەجەرىسى “ھەدىس“ نامى بىلەن ھېچ بىر دەۋىردە ئۈزۈلۈپ قالماي ساقلانغانلىقى، شۇنداقلا ئۇ كىتاب قەغەز ئۈستىدە پۈتۈك شەكىلدە ساقلانغاندىن سىرت، يەنە ھەر دەۋىردە بىر نەچچە يۈز ھەتتا بىر نەچچە مىڭ ئېتىقادچىسى ”قارى“ لارنىڭ زىھنىدە تۇلۇق يادقا ئېلىنىش ئارقىلىق پۇختا ساقلىنىشىدا، بەلكى بۇنىڭدا يەنە باشقا بىر سىرلارنىڭمۇ بولىشى ئەلۋەتتە مۇمكىن.
دېمىسىمۇ بەزى خېلى مەشھۇر دىنلارنڭ ئېتىقادچىلىرى، ئۆز دىينىنىڭ تەرجىمانى ھېسابلىنىدىغان پەيغەمبەرنىڭ نەدە تۇغۇلۇپ، نەدە ۋاپات ئەتكەنلىكى، قەبرىسىنىڭ نەگە جايلاشقانلىقىدەك، ئاساسى تارىختىنمۇ بىخەۋەر. ئەمما ياشقا توشقان ئادەتتىكى ئىسلام ئەگەشكۈچىلىرى بولسا ئۆز پەيغەمبەرىنىڭ تۇغۇلغان تارىخىدىن باشلاپ قەبرىسىنىڭ نەگە جايلاشقانلىقىغىچە بولغان جەريانلارنى پىششىق بىلگەندىن سىرت، باشقا پەيغەمبەرلەر ھەققىدىمۇ مەلۇم ئاساسى مەلۇماتقا ئىگە.
زامانىمىزدا مەۋجۇت بولغان ياسالما دىنلارنى قۇيۇپ تۇرايلى! كۆپىنچە ساماۋى دىنلارنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى، بىر- بىرىنىڭ پەيغەمبىرىنى ئېتىراپ قىلىشمايدۇ، ئۇلار بۇ جەھەتلەردە مۆدىتىل ئوتتۇراھال يولغا تېخىچە كېلىپ بۇلالمىغان، ئىسلام بولسا بارچە ساماۋى دىنلارنىڭ پەيغەمبىرىنى بىردەك ئېتىراپ قىلىدۇ، ئىسلام ئۆزىنىڭ بۇخىل ئالاھىدىلىكى ۋە تامامى پەيغەمبەرلەرنى ھۆرمەتلەش ئەخلاقى پەزىلىتى بىلەن بارچە دىنلارغا ئۈلگە بولالايدۇ.
بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ”ئادەم ئاتا دەۋرىدىن باشلاپ نازىل بولغان بارچە ساماۋى دىنلارنىڭ شەرئى « قانۇن-بەلگىلىمىلىرى » ھەرخىل بولسىمۇ، ئېتىقادى جەھەتتە بىر خۇدالىقنى تەشەببۇس قىلىشتا ئوپ ئوخشاش بىر دىن ئىدى“ دېگەن قاراشنىڭمۇ ئىلمى ئاساسى بارلىقىنى تونۇپ يەتكىلى بولىدۇ. بۇ ھەقتە ئىسلامنىڭ مۇقەددەس كىتابى قۇرئاندا نۇرغۇن بايانلار بار، ئەمما تەتقىقاتنىڭ تەرەپسىزلىكىنى ساقلاش مەقسىتىدە قۇرئاندىكى ئۇ بايانلارنى نەقىل قىلمايمەن.
ئىسلام، يۇقىرىقىدەك ئۆزىنىڭ مۆدىتىللىكى، ساپلىقى، دادىللىقى، ئادىللىقى، زامان تەلىپىگە ماسلىشىشچانلىقى قاتارلىق بىر يۈرۈش مۇكەممەللىككە ئىگە بولۇش ئارتۇقچىلىقى ئارقىلىق، پۈتۈن ئىنسانىيەت ئائىلىسى دۈچ كېلىۋاتقان بارلىق سىياسى ۋە ئىجتىمائىي نىزا ۋە كىرزىسلارنى ھەل قىلىپ كېتەلەيدىغان بىردىن بىر «دىن» بولۇپ قايتىدىن مەيدانغا چىقىشى مۇقەررەر بولغان بىر ھەقىقەت.
ئنسانىيەت ئائىلىسى ماددى جەھەتتىن كۈندىن كۈنگە ئۈچقاندەك تەرەققى قىلىپ، ئىنساننىڭ ئەقلىنى لال قىلغۇدەك كەشپىياتلارنى مەيدانغا كەلتۈرۈپ ئالغا ئىلگىرلەۋاتقان بولسىمۇ، مەنىۋى جەھەتتىن يۇقۇتۇپ ماڭغانلىرىمۇ ئاز ئەمەس. ئۇلار مەنىۋى جەھەتتىن يۇقاتقانلىرىنى ئىزدەپ تېپىش ئۈچۈن كىلەچەكتە چۇقۇم ساپلىقىنى ساقلىغان دەۋىر نىڭ يوللۇق تەلىپىگە ماسلىشىشچانلىقى كۈچلۈك بولغان بىر دىنغا ئىھتىياجىنىڭ ئەزەلدىن بارلىقىنى ئىېتىراپ قىلماي مۇمكىن ئەمەس.
يېقىندا مەن بارلىق دىنلارغا بولۇپمۇ ئىسلامغا چىش تىرنىقى بىلەن ئەشەددى قارشىلىقى بىلەن مەشھۇر بولغان خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيتىنىڭ مەكتەب ئوقۇغۇچىلىرىنى ئەخلاقى جەھەتتىن تەربىيلەش ئۈچۈن «كۇڭزى» نىڭ رەسىمىغا تازىم قىلدۇرۇشنى باشلىغانلىق خەۋىرىنى ئۇقۇپ ھەيران قالدىم. خىتايدىكى كوممۇنىستلار تېخى تۈنۈگۈن كۇڭزى ئىدىيسىنى تەنقىت قىلىپ ئاتىزىمدىن ئىبارەت زەھەرلىك ئىدىينى جار سېلىپ تەشۋىق قىلغانتىغۇ؟ مەن بۇيەردە كۈڭزى ئىدىيسىنى ماختىماقچى ئەمەس، بەلكى بىر مىليارتقا يېقىن ئىنسانىيەتنىڭ دىنغا بولغان ئىھتىياجىنى يېرىم ئەسىردىن ئارتۇق بوغۇپ، ھېچ قانداق بىر ئىجابى نەتىجىگە ئىرىشەلمىگەندىن كىيىن يەنە ئاتتىن چۈشكەن بولسىمۇ ئىزاڭگىدىن پۇتىنى ئالماي، مىللەتچىلىك مەيدانىدا چىڭ تۇرۇپ، ئاتا بۇۋىلىرى تارىختا ئۇلۇغلىغان كۆنا قاتمال «كۇڭزى ئىدىيسى» نى خەلقنىڭ توغرا دىنغا بولغان ئىھتىياجىنى قاندۇرۇش قاندۇرالماسلىقنى ئويلاشماستىن «ئالە مانا» دەپلا مەجبۇرى تۇتقۇزۇپ خەلقىنىڭ جانى جان مەنپەتى بىلەن چاق-چاق لىشىۋاتقان كوممۇنىست ئۇنسۇرلىرىنىڭ، يېرىم ئەسىر قايمۇققاننى ئاز دەپ خەلقىنى يەنە باشقا بىر تۇيۇق يولغا يىتەكلىشىدەك خاتا تاللىشىنى يۇرۇتماقچى.
مانا بۇ «دىننى قائىدە تۈزۈملەرنى ئەمەلدىن قالدۈرۈپ، دىننى پەقەت دىننى سورۇنلارغا پالاپ چىقىرىش، دۆلەتنى ئۆرە تۇرۇپ سىيدىغانلارغا تۇتقۇزۇش، خەلقنىڭ خاھىشىنى قانۇن قىلىپ بىكىتىش كېرەك» دېگەن ئىدىيەنىمۇ بەش قاتلاپ، «دىننى تۈپ يىلتىزىدىن قۇرتۇش كېرەك» دېگەن ئەڭ خەتەرلىك قۇرۇق شۇئارنى يېرىم ئەسىردىن كۆپرەك جار سالغان، ۋە بۇ يولدا دىننى كىتابلارنى كۆيدۈرۈش، دىندارلارنى قەستلەپ ئۆلتۈرۈشتەك ئىنسان قېلىپىدىن چىققان ۋەھشى جىنايەتچىلەرنى سادىر قىلغان خىتاي كوممۇنىست ئالۋاستىلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئىدىيە ئۆزگەرتىش ئەھۋالىدىن بىر ئۆرنەك.
ھازىر ئۇمۇمى جەھەتتىن دىنلار بىلەن دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئارا مۇناسىۋىتى ئادىل ۋە توغرا تەڭشەلمىگەن بولۇپ، ھازىر دىننى تۈزۈم ئاساسلىق ئۆلچەم قىلىنغان دۆلەت تەسەۋۋۇرىدىن بىر كىم بەھىس قىلسا، كىشىلەرنىڭ كۆز ئالدىغا، مىلادىيە 1600-يىلى پىئۇدال چىركاۋلارنىڭ مۇنەۋۋەر ئاسترونۇمىيە ئالىمى Giordano Bruno ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش تەتقىقاتچىلارنى ”ئىنجىلنىڭ روھىغا قارشى گەپ قىلدىڭ“ دېگەن جىنايەتلەر بىلەن ئەيىپلاپ ۋەھشىلەرچە ئۇنى ئوتقا تاشلاپ كۆيدۈرۈپ جازالىغىنىغا ئوخشاش، ئىنسانىيەتكە قارشى ئىلىم پەنگە قارشى سادىر قىلغان قاباھەتلىك جىنايەتلىرى يېتىپ كېلىدۇ. يېقىنقى تارىختا ئىسلام نامى بىلەن قىزلارنى مەكتەپكە بېرىشتىن چەكلىگەن تالىبان مىللىتانلىرىنىڭ سادىر قىلغان بەزى خاتالىقلىرى، سۈرىيەدە يەزىيدى قىزلارنى ئەسىر ئېلىپ بازاردا ساتقان بىر گوروھ ئىمانسىز قارا قۇساقلارنىڭ دىننى سۇيئىستىمال قىلىپ سادىر قىلغان دىنغا قارشى ۋە بىر پۈتۈن ئىنسانىيەتكە جىنايەتلىرىنىڭ كارتىسى كېلىدۇ.
تارىختا ئوسمانلىلار ئۈچ قىتئەگە ئادىل ۋە ئىنسان ھەقلىرىگە كاپالەت قىلغان شەكىلدە بارچە دىنلار بىلەن دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئارىسىنى ياخشى تەڭشەپ ھۇكۇمرانلىق قىلغانلىقىدەك شانلىق تارىخىنى كۆرمەسكە سېلىۋالىدۇ. ئوسمانلىلارنىڭ چىركاۋلار بىلەن مەسچىت يانمۇ يان قەد كۈتۈرۈپ تۇرغان كۆپ دىنلىق كۆپ مەدەنىيەتلىك گۈزەل شەھەر بازارلارنى، ئىناق جەمئىيەتنى بەرپا قىلغانلىقىدەك يۇرۇق تارىخنى بورمىلانغان پېتى ئوقۇپ، دىنغا بۇ دىننىڭ دۈشمەنلىرىنىڭ كۆزى بىلەن قارايدۇ دە. مەسىلە شۇ يەردىن توغۇلىدۇ.
خۇلاسە كالام: ھەر خىل دىنلار ئارىسىدا كۈندىن- كۈنگە كۈچىيىۋاتقان سەلبى رىقابەت، بىر بىرىنى دەلىل ئىسپاتسىز قارىلاش، ھەر خىل دىندارلارنىڭ مەلۇم بىر دىننى ئۆزىنىڭ شەخسى مەنپەتى ئۈچۈنلا سۈيئىستىمال قىلىپ رەقىبىنى يېڭىش ئۈچۈن ھازىرلىغان دارامما ئۇيۇنلىرى، دىنغا ئېتىقاد قىلمايدىغانلارنىڭ دىننى قارغۇلارچە قارىلاپ دىننى ئۆچ كۆرىشى، ھەركىم ئۆزى ياقتۇرغان مەلۇم بىر كۆز قاراشنىڭ ئۇمۇمى ئىنسانىيەت ئائىلىسىنىڭ جانى-جان مەنپەتىگە زىيانلىق ياكى پايدىلىق بولىشىنى ئويلاشمايلا ئونى باشقىلارغا قانۇن قىلىپ تېڭىشى، قاتارلىق زىددىيەتلىك ۋەزىيەت نۇرماللاشتۇرلۇپ، ھەممە ئادەم يەر شارىدىن ئىبارەت بۇ كىمىدە ئورتاق نىشان ئۈچۈن ھەمكارلىشىپ، ئادىل كېڭىشىپ، ھاياتلىقنىڭ تىپ تىنىچ ھۇزۇر ئىچىدە داۋام قىلىشى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى تونۇپ يەتكەندە، ھەركىم ھەر دۆلەت ھەددىنى بىلىپ، ئىنسانى مەجبۇرىيتىنى تونۇپ، ئۆزگىنىڭ مەنپەتىنى ئۆزىنىڭ مەنپەتىنى ئاسرىغاندەك ئاسراش تۇيغۇسىغا ئىگە بولغاندا، ھەركىمنىڭ ئەمىلىيتى ئاغزىدا دىگەندەك دۇرۇس بولغاندا، ئىنسانلار ۋە دۆلەتلەر ئارا ئىشەنچ ۋە خاتىرجەملىك دەۋىر سۈرگەندە، يەر شارى ئەسلىدىكى جەننەتنىڭ بىر پارچىسى بولۇشتەك گۈزەل ھالىتىگە قايتىپ كېلىدۇ. يەر شارى مىقياسىدا، مۇھىم قارارلار ھازىرقىدەك ئۆز ئارا مەنپەت ئاساسى ئۆلچەم قىلىنغان سىياسەت بۇيچە ئەمەس، يۈكسەك ئەدلى ئادالەت پىرىنسىپلىرى ئاساسى ئۆلچەم قىلىنغان، ھەركىمىنىڭ ھەق ھوقۇقى كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان بىرىنسىپ بۇيچە ئېلىنغىلى باشلىغاندا، ئىنسانىيەت ئائىلىسى ئۆز- ئارا بىر- بىرىگە تىغ كۆتۈرۈشنى تاشلاپ، ئەسلىدىكى بىر تۇققانلىق مۇناسىۋېتىنى كۈچلەندۈرۈشكە قاراپ ھەركەت قىلىشىدۇ.

كىنىشكە:
ئالاھىدە ئەسكەرتىش:
شەرقىي تۈركىستان تەشۋىقات مەركىزىنىڭ تور بېتىدىكى خەۋەرلەرنىڭ ئاخبارات ھوقۇقى، شەرقىي تۈركىستان تەشۋىقات مەركىزىنىڭ تور بېتىگە تەۋە. تور بېتىمىزدىكى خەۋەر ياكى رەسىملەرنى كۆچۈرۈپ تارقاتماقچى بولسىڭىز، مەنبەسىنى تۇلۇق ئەسكەرتىش شەرتى بىلەن تارقاتسىڭىز بولىدۇ.

ئىنكاس يوللاش

ئىسىم:

ئىنكاسلار (0)

تەۋسىيە قىلىنغان فىلىم

ئەخلاق توغرىسىدا، دوكتۇر مۇھەممەد ئەلى قارى